Giáp xác mười chân
Bộ Mười chân hay giáp xác mười chân (danh pháp khoa học: Decapoda) là một nhóm động vật giáp xác thuộc lớp Malacostraca, bao gồm rất nhiều họ trong phân ngành Crustacea như cua, ghẹ, tôm hùm, tôm càng xanh v.v ngoài ra cũng có một số họ rất ít được biết đến. Chúng còn được gọi đơn giản là tôm cua.

Giải phẫu 

Cơ thể giáp xác 10 chân được tạo thành từ 19 đốt tổ hợp lại thành hai phần chính: phần đầu ngực và phần bụng. Mỗi đốt có một cặp phần phụ, mặc dù ở nhiều nhóm những phần phụ này có thể bị tiêu giảm hay đã biến mất.

Các cặp chân hàm là các chân được biến đổi để làm chức năng như những phần phụ miệng. Ở bọn Decapoda kém tiến hoá, những cặp chân hàm này tương tự như những đôi chân bò. Các cặp chân bò được sử dụng để bò cũng như để lấy thức ăn. Chúng được trang bị với các vuốt (Chela) ở đầu chân. Trừ tôm he, trên chân bò các loài giáp xác mười chân đều còn có cơ quan sinh dục: ở cặp chân bò thứ 3 với con cái và thứ 5 với con đực, người ta coi chúng như chân sinh sản (gonopod), làm nhiệm vụ giữ trứng đã được thụ tinh.

Mỗi một phần phụ từ chân hàm thứ 2 đến chân bò thứ 5 được gắn một mang ở gốc. Ở bọn Anomala và họ hàng của chúng, cặp chân bò thứ 5 ẩn trong xoang mang trong vỏ giáp, ở đó chúng có tác dụng làm sạch các mang. Đầu ngực được bao phủ bởi vỏ giáp (Carapace) để bảo vệ các cơ quan bên trong và mang; phần vỏ giáp phía trước mắt được gọi là chuỷ (Rostrum).

Ở con cái, chân bơi còn được dùng để ôm trứng ngoại trừ tôm pan đan không có chức năng này. Ở cuối bụng có một cặp chân đuôi được sử dụng như một bánh lái và chạy trốn trong phản ứng "caridoid" cùng với telson dài và hậu môn. Ở cua và một số 10 chân khác, bụng thường được gập lại phía dưới phần đầu ngực.

Phân loại 
Sự phân loại trong nhóm Decapoda sử dụng cấu trúc của mang, chân và sự phát triển của ấu trùng để chia thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata. Tôm pan đan (bao gồm cả các loài liên quan đến tôm như tôm trắng Đại Tây Dương) được xếp vào nhóm Dendrobranchiata. Các nhóm còn lại bao gồm tôm thực sự được xếp vào Pleocyemata.

Bộ Giáp xác mười chân Latreille, 1802 
 Phân bộ Dendrobranchiata Bate, 1888 — prawns
 Siêu họ Penaeoidea Rafinesque, 1815
 Siêu họ Sergestoidea Dana, 1852
 Phân bộ Pleocyemata Burkenroad, 1963
 Cận bộ Stenopodidea Claus, 1872
 Cận bộ Caridea Dana, 1852 — tôm thực sự (true shrimp)
 Siêu họ Procaridoidea Chace & Manning, 1972
 Siêu họ Galatheacaridoidea Vereshchaka, 1997
 Siêu họ Pasiphaeoidea Dana, 1852
 Siêu họ Oplophoroidea Dana, 1852
 Siêu họ Atyoidea de Haan, 1849
 Siêu họ Bresilioidea Calman, 1896
 Siêu họ Nematocarcinoidea Smith, 1884
 Siêu họ Psalidopodoidea Wood-Mason & Alcock, 1892
 Siêu họ Stylodactyloidea Bate, 1888
 Siêu họ Campylonotoidea Sollaud, 1913
 Siêu họ Palaemonoidea Rafinesque, 1815
 Siêu họ Alpheoidea Rafinesque, 1815
 Siêu họ Processoidea Ortmann, 1890
 Siêu họ Pandaloidea Haworth, 1825
 Siêu họ Crangonoidea Haworth, 1825
 Cận bộ Eryonoidea de Haan, 1841
 Cận bộ Achelata Scholtz & Richter, 1995
 Cận bộ Astacidea Latreille, 1802 — lobsters and crayfish
 Siêu họ Enoplometopoidea de Saint Laurent, 1988
 Siêu họ Glypheoidea Winkler, 1883
 Siêu họ Nephropoidea Dana, 1852
 Siêu họ Astacoidea Latreille, 1802
 Siêu họ Parastacoidea Huxley, 1879
 Cận bộ Thalassinidea Latreille, 1831
 Siêu họ Thalassinoidea Latreille, 1831
 Siêu họ Callianassoidea Dana, 1852
 Siêu họ Axioidea Huxley, 1879
 Cận bộ Anomura MacLeay, 1838
 Siêu họ Lomisoidea Bouvier, 1895
 Siêu họ Galatheoidea Samouelle, 1819 — squat lobsters
 Siêu họ Hippoidea Latreille, 1825
 Siêu họ Paguroidea Latreille, 1802 — hermit crabs
 Cận bộ cua Linnaeus, 1758 — crabs
 Section Podotremata Guinot, 1977
 Siêu họ Cyclodorippoidea Ortmann, 1892
 Siêu họ Homolodromioidea Alcock, 1900
 Siêu họ Dromioidea de Haan, 1833
 Siêu họ Homoloidea de Haan, 1839
 Siêu họ Raninoidea de Haan, 1839
 Section Eubrachyura de Saint Laurent, 1980
 Siêu họ Dorippoidea MacLeay, 1838
 Siêu họ Calappoidea Milne Edwards, 1837
 Siêu họ Leucosioidea Samouelle, 1819
 Siêu họ Majoidea Samouelle, 1819
 Siêu họ Aethroidea Dana, 1851
 Siêu họ Hymenosomatoidea MacLeay, 1838
 Siêu họ Parthenopoidea MacLeay, 1838
 Siêu họ Retroplumoidea Gill, 1894
 Siêu họ Cancroidea Latreille, 1802
 Siêu họ Corystoidea Samouelle, 1819
 Siêu họ Portunoidea Rafinesque, 1815
 Họ Cua bơi
 Chi Cua Ghẹ: Ghẹ chấm, Ghẹ xanh
 Siêu họ Bythograeoidea Williams, 1980
 Siêu họ Xanthoidea MacLeay, 1838
 Siêu họ Bellioidea Dana, 1852
 Siêu họ Potamoidea Ortmann, 1896
 Siêu họ Pseudothelphusoidea Ortmann, 1893
 Siêu họ Gecarcinucoidea Rathbun, 1904
 Họ Cua đồng
 Siêu họ Cryptochiroidea Paulson, 1875
 Siêu họ Pinnotheroidea de Haan, 1833
 Siêu họ Ocypodoidea Rafinesque, 1815
 Dã tràng
 Siêu họ Grapsoidea MacLeay, 1838
 Loài incertae sedis
 Chi Anaglyptus

Tại Việt Nam

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

 Một số loài trên trang SVR
 
 Decapod Crustacea "Tree of Life" page at the Natural History Museum of Los Angeles County