เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5
เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข เป็นเจ้าจอมมารดาคนแรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เกิดเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2390

หม่อมราชวงศ์แข พึ่งบุญ เป็นธิดาของหม่อมนก พึ่งบุญ ซึ่งเดิมเป็น "หม่อมเจ้าชายนก พึ่งบุญ" พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรักษ์รณเรศ (ซึ่งต้องพระราชอาญาถูกประหารชีวิต และถอดพระยศเป็น "หม่อมไกรสร" ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) พระโอรสและพระธิดาจึงพลอยถูกถอดยศจากเจ้าลงมาเป็นสามัญชน และเรียกหากันว่า "หม่อม" นำหน้านามต่อมา ส่วนพระนัดดาชั้นหม่อมราชวงศ์ รวมไปถึงพระปนัดดาชั้นหม่อมหลวงนั้นไม่นับเป็นเจ้านายในราชวงศ์ แต่เป็นเพียงเชื้อพระวงศ์ จึงยังคงใช้คำนำหน้านามได้อย่างเดิม

หม่อมราชวงศ์แข พึ่งบุญ นั้นรับราชการเป็นพระพี่เลี้ยงในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะมีพระชนมายุเพียง 14-15 พรรษา และดำรงพระอิสริยยศเป็น "สมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ" และได้ประสูติพระราชธิดาพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ 
 หม่อมเจ้าหญิงผ่อง ประสูติเมื่อวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย แรม 8 ค่ำ ปีเถาะ ตรงกับวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 ณ วังกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว จึงมีพระยศเป็น "พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ"

เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีเจ้าจอมพระองค์แรกตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ทั้งยังเป็นพระพี่เลี้ยงผู้มีอายุมากกว่าพระองค์ จึงเป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงกริ้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบันทึกในพระราชหัตถเลขาที่ทรงมีถึงสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ความว่า

เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 พำนักในพระบรมมหาราชวังตราบจนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคอติสาร เมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2469 สิริอายุได้ 78 ปีและได้มีการพระราชทานเพลิงศพที่เมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เมื่อ พ.ศ. 2473 โดยในหมายกำหนดการ วันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2473 เวลา 15 นาฬิกา เจ้าพนักงานเชิญศพเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานโกศแปดเหลี่ยม ขึ้นรถประเทียบออกจากสุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส มีนายตำรวจนครบาลขึ้นม้านำ 1 คู่ ไปถามถนนพลับพลาชัย ถนนบำรุงเมือง ถนนกรุงเกษม ถนนราชดำเนิน หยุดรถที่ประตูหน้าวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เชิญศพขึ้นเสลี่ยงหิ้ว ศพเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข กั้นกลดขาวลายทอง มีฉัตรเบญจา กลองชนะ จ่าปี่ แห่เวียรเมรุ 3 รอบ แล้วยกขึ้นตั้งบนจิตกาธาน โปรดเกล้าฯ ให้มีพระสงฆ์สวดพระอภิธรรมประจำสร้าง และมีการประโคมพระศพตามเกียรติยศ เวลา 17 นาฬิกา 30 นาที ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าไตร 5 ไตร พระสงฆ์บังสุกุล แล้วพระราชทานเพลิงศพ

วงศ์ตระกูล

อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม
 
 

พระภรรยาในรัชกาลที่ 5
ราชสกุลพึ่งบุญ
หม่อมราชวงศ์
เจ้าจอมมารดา