นิลพัท
นิลพัท (, สันสกฤต: नील) เป็นบุตรพระกาฬ พระอิศวรมอบนิลพัทให้เป็นบุตรบุญธรรมของท้าวมหาชมพู เจ้าเมืองชมพู นิลพัทไม่พอใจหนุมานที่เคยลักพาตัวท้าวมหาชมพูไปเฝ้าพระราม จึงถือโอกาสเอาคืนหนุมานตอนที่กำลังขนหินถมถนนไปสู่กรุงลงกา หนุมานกับนิลพัทเลยเกิดการต่อสู้กัน สุครีพเห็นจึงเข้าไปห้าม เมื่อความทราบถึงพระรามก็กริ้วมาก เนรเทศนิลพัทให้ไปอยู่เมืองขีดขิน คอยส่งเสบียงอาหารให้แก่กองทัพ

เมื่อถึงคราวศึกมลิวันนิลพัทเข้าร่วมกับกองทัพพระพรตเพื่อตั้งใจจะทำศึกไถ่โทษ ช่วยทำสงครามโดยมีบทบาทคล้ายหนุมานตอนศึกลงกา เสร็จศึกพระรามแต่งตั้งให้นิลพัทเป็นอุปราชเมืองชมพูมีนามว่า พระยาอภัยพัทวงศ์

นิลพัทมีลักษณะเหมือนหนุมานทุกอย่าง มีกุณฑล ขนเพชร เขี้ยวแก้ว สี่หน้า แปดกร เพียงแต่มีกายสีดำ 

ในทางวิชาการละคร อาจกล่าวได้ว่า ตัวละคร เช่น นิลพัทเป็นด้านที่อยู่ตรงข้ามกับหนุมานก็ว่าได้ (Split personality)

ลักษณะและความเป็นมาของตัวละคร

โคลงภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ ที่พระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม 

ภาพจิตรกรรมฝาผนังชุดรามเกียรติ์นี้เริ่มเขียนตั้งแต่ภาพพระนารายณ์อวตารในปางต่าง ๆ ก่อนที่จะอวตารมาเป็นพระราม ในเรื่องรามเกียรติ์ ภาพเขียนนี้มีทั้งหมด ๑๗๘ ห้อง มีทั้งคำบรรยายใต้ภาพและคำบรรยายเป็นโคลงสลักบนแผ่นหินอ่อนติดอยู่ที่ เสารอบพระระเบียง และมีภาพตัวละครสำคัญอีก ๘๐ ภาพ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นฝ่ายอสูรและฝ่ายวานร เขียนอยู่ตามซุ้มประตูและมุขพระระเบียง โคลงประจำภาพว่า

อ้างอิง 

 นิลพัท จิตรกรรมฝาผนังวัดหัวลำโพง wathualampong.com 
 โคลงภาพจิตรกรรมฝาผนังที่พระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ห้องที่ ๑๓๐ - Bloggang เพรง.พเยีย

แหล่งข้อมูลอื่น 
 หัวโขน-สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ www.culture.go.th 
 สีที่ใช้กับหัวโขน  
 จารีตนาฏศิลป์ไทย โดย นาย ประเมษฐ์ บุณยะชัย นิตยสารศิลปากร  ปีที่ ๕๐ ฉบับที่ ๑  มกราคม-กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐   หน้า ๕ - ๑๙ 

ตัวละครในรามเกียรติ์
ตัวละครที่เป็นลิง
โขน