ลาวดวงเดือน
"ลาวดำเนินเกวียน" นิยมเรียกว่า "ลาวดวงเดือน" เป็นเพลงไทยเดิม ผู้แต่ง คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม พระราชโอรสพระองค์ที่ 41 ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) พระมหากษัตริย์ประเทศสยาม กับเจ้าจอมมารดามรกฎ

เอกสารทั่วไประบุว่า กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมเสด็จภาคอีสานด้วยเกวียน จึงทรงแต่งเพลงนี้ขึ้น มีทำนองแบบเพลงลาว และประทานชื่อว่า "ลาวดำเนินเกวียน" เพื่อเป็นอนุสรณ์ถึงการเสด็จคราวนั้น แต่เอกสารบางฉบับก็อ้างถึงคำเล่าลือว่า พระองค์ทรงแต่งเพลงนี้ขึ้นเพราะทรงคิดถึงเจ้าหญิงชมชื่น ณ เชียงใหม่ รักแรกที่ไม่สมหวังของพระองค์

ประวัติ
เอกสาร ประวัติและบทขับร้องเพลงไทยบางบท ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2522 ระบุว่า กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมโปรดเพลง "ลาวดำเนินทราย" ที่พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) แต่งมาก ครั้งหนึ่งขณะเสด็จตรวจราชการด้วยหนทางเกวียน จึงทรงแต่งเพลงนี้ขึ้น ประทานชื่อว่า "ลาวดำเนินเกวียน" ให้คู่กันกับ "ลาวดำเนินทราย" แต่เนื่องจาก "ลาวดำเนินเกวียน" ขึ้นต้นบทร้องว่า "โอ้ละหนอดวงเดือนเอย" ภายหลังจึงนิยมเรียกว่า "ลาวดวงเดือน" ต่อมาใน พ.ศ. 2474 มนตรี ตราโมท นำเพลง "ลาวดำเนินเกวียน" มาดัดแปลงเป็นเพลงใหม่ โดย "แต่งขึ้นเป็น 3 ชั้น และตัดแต่งลงเป็นชั้นเดียว พร้อมกับแต่งบทร้องขึ้นใหม่ให้ครบทั้งเถา" แล้วตั้งชื่อให้ใหม่ว่า "โสมส่องแสง"

เอกสาร อธิบายเพลงโสมส่องแสง เถา ของกรมศิลปากร ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2509 ให้ข้อมูลทำนองเดียวกันว่า กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมทรงมีวงปี่พาทย์ของพระองค์เอง ชื่อ "วงพระองค์เพ็ญ" และโปรดเพลง "ลาวดำเนินทราย" ซึ่งเป็นเพลงสำเนียงลาวมาก ครั้งหนึ่งขณะ "เสด็จตรวจราชการ (ดูเหมือนจะเป็นทางภาคอีสาน) ซึ่งใช้เกวียนเป็นพาหนะ ระหว่างที่ประทับแรมอยู่ตามทาง จึงทรงแต่งเพลงให้มีทำนองเป็นสำเนียงลาวขึ้นเพลงหนึ่ง โดยมีลีลาแบบเพลงลาวดำเนินทรายเพื่อเป็นคู่กัน ประทานชื่อว่า 'เพลงลาวดำเนินเกวียน' เพื่อเป็นอนุสรณ์ในการเสด็จนั้น" แต่ภายหลังนิยมเรียกว่า เพลง "ลาวดวงเดือน" เพราะคำร้องมักขึ้นต้นและจบลงว่า "ดวงเดือนเอย" เอกสารของกรมศิลปากรดังกล่าวให้ข้อมูลแตกต่างเล็กน้อยในเรื่องที่มนตรี ตราโมท ดัดแปลงเพลงนี้เป็นเพลง "โสมส่องแสง" โดยระบุว่า เกิดขึ้นใน พ.ศ. 2494 (มิใช่ 2474)

หนังสือ ร้อยเรียงเวียงวัง ของกิตติพงษ์ วิโรจน์ธรรมากูร ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2543 อ้างว่า ในราว พ.ศ. 2446 กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมเสด็จไปตรวจการทำไหมในมณฑลอีสาน ทรงคิดถึงหญิงผู้เป็นรักแรก คือ เจ้าหญิงชมชื่น (ณ เชียงใหม่) ธิดาของเจ้าราชสัมพันธวงศ์ (ธรรมลังกา) กับเจ้าหญิงคำย่น ซึ่งถูกรัชกาลที่ 5 พระบิดา คัดค้านการสมรสกันโดยไม่ปรากฏเหตุผล จึงทรงแต่งเพลงนี้ขึ้น ประทานชื่อว่า "ลาวดำเนินเกวียน" เพราะอยู่ระหว่างเสด็จด้วยเกวียน และให้เข้าคู่กันกับเพลง "ลาวดำเนินทราย" กิตติพงษ์ วิโรจน์ธรรมากูร ระบุว่า ข้อมูลดังกล่าวมาจากการ "เล่ากัน"

บทความ อาศรมมิวสิก: ปลดแอกลาวออกจากเพลง เหลือแค่ดวงเดือนทำนองเมืองเหนือ ซึ่งสุกรี เจริญสุข เขียนเผยแพร่เมื่อ พ.ศ. 2564 ว่า กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมทรงพบรักกับเจ้าหญิงชมชื่นแห่งเชียงใหม่ โปรดให้ข้าหลวงมณฑลพายัพเป็นเถ้าแก่ไปสู่ขอ แต่ไม่เป็นผล เพราะผู้ใหญ่ฝ่ายเชียงใหม่ต้องการรอให้เจ้าหญิงอายุครบ 18 ปีก่อน ส่วนรัชกาลที่ 5 ก็ไม่ทรงอนุญาต และพระราชวงศ์ที่กรุงเทพฯ ก็ทัดทาน ต่อมาในราว พ.ศ. 2447–8 กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมเสด็จหัวเมืองอีสานด้วยเกวียน "ด้วยพลังของความคิดถึงหญิงคนรัก" จึงทรงแต่งเพลงนี้ขึ้น ตั้งชื่อว่า "ลาวดำเนินเกวียน" สุกรี เจริญสุข ยังอ้างว่า "ลือกันว่า" ภายหลัง กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมตรอมพระทัยที่ไม่ได้สมหวังกับเจ้าหญิงชมชื่น จนประชวรโรคปอดสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2452 พระชันษาได้ 27 ปี ส่วนเจ้าหญิงชมชื่นเองที่ไปสมรสกับเจ้าน้อยสิงห์คำ ณ ลำพูน นั้น ก็ตรอมใจเสียชีวิตในปีถัดมา คือ พ.ศ. 2452 อายุได้ 23 ปี

เนื้อร้อง

ขจร ปานะนนท์

เอกสาร บทร้องเพลงไทยเดิม ของขจร ปานะนนท์ ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2502 ระบุเนื้อร้องเพลงนี้ไว้ ดังนี้

กรมศิลปากร
เอกสาร อธิบายเพลงโสมส่องแสง เถา ของกรมศิลปากร ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2509 ให้เนื้อร้องที่ต่างออกไป ดังนี้

ในวัฒนธรรมประชานิยม

เพลงนี้ถูกใช้เป็นไวรัสคอมพิวเตอร์ซึ่งตรวจพบในประเทศไทยเมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2534 โดยมุ่งทำลายหน่วยพักความจำในฮาร์ดดิสก์และฟล็อปปีดิสก์ และทุก ๆ ครั้งที่เข้าถึงดิสก์ครบ 128 ครั้ง จะเล่นเพลงนี้ออกทางลำโพง เรียกชื่อว่า "ไวรัสลาวดวงเดือน" ชื่อภาษาอังกฤษว่า "Loa Duong Virus"

อ้างอิง

เพลงไทยเดิม
ไวรัสคอมพิวเตอร์