จักรพรรดิ
จักรพรรดิ () หรือ พระราชาธิราช หมายถึง ประมุขชายผู้เป็นเจ้าครองจักรวรรดิ

รัฐหรืออาณาจักร (kingdom) ที่อยู่ภายใต้อำนาจอธิปไตยการปกครองอันเดียวกัน เช่น จักรวรรดิอังกฤษ จักรวรรดิเยอรมัน อันประกอบด้วยหลายชนชาติ แต่ละชนชาติจะมีพระมหากษัตริย์ของตนเองปกครองอยู่ด้วย จึงอาจพูดได้ว่าสมเด็จพระจักรพรรดิคือกษัตริย์ผู้ปกครองกษัตริย์ หากเป็นสตรีเรียกว่า จักรพรรดินีนาถ (Empress Regnant) สำหรับพระมเหสีของจักรพรรดิจะเรียกว่า “จักรพรรดินี” ส่วนสำหรับพระสวามีของจักรพรรดินีนาถจะเรียกว่า  “เจ้าชายพระราชสวามี”  ในภาษาอังกฤษจะมีคำต่อท้ายให้เป็นที่เข้าใจคือ “Empress Consort” โดยทั่วไปถือกันว่า “จักรพรรดิ” มีฐานันดรสูงกว่า “พระราชา”

ข้อแตกต่างระหว่างจักรพรรดิกับประมุขแบบอื่น 
ทั้งกษัตริย์และจักรพรรดิ ต่างเป็นพระประมุขของรัฐเหมือนกัน ยังไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัวที่บ่งบอกถึงความแตกต่างในฐานันดรทั้งสองประเภทนี้โดยชัดเจน แต่ก็มีปัจจัยหลายประการที่เกี่ยวของได้แก่ การตีความของนักประวัติศาสตร์ ขนาดและลักษณะของอาณาจักรที่ทรงปกครอง และชื่อตำแหน่งที่ราชวงศ์นั้น ๆ เลือกที่จะเรียกตนเอง ลักษณะเฉพาะที่อาจนับเป็นปัจจัยให้ใช้ฐานันดรจักรพรรดิอาจสรุปได้หลายทางดังนี้
 พระราชา หรือกษัตริย์ ที่ทรงฐานันดรที่สามารถแปลตามปกติเป็นภาษาอังกฤษเป็น Emperor ได้ และ/หรือได้รับการยอมรับเป็น “จักรพรรดิ” จากความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างประเทศ
 เป็นราชาหรือกษัตริย์ (ทางพฤตินัย หรือ เป็นในนาม) ที่เป็นประมุขของรัฐราชาธิปไตยอื่นด้วยโดยที่ไม่ถอดถอนความเป็นราชาของรัฐอื่นที่ตนปกครอง
 เป็นราชาที่ถือว่าสืบเชื้อสายจากเทพเจ้าหรือดำรงตำแหน่งสูงทางศาสนาโดยการแสดงตนโดย
 ทางพิธีการและความเชื่อมั่นทางศาสนา เช่น โรมโบราณ หรือจักรพรรดิญี่ปุ่น
 ฝ่ายบ้านเมืองหรือพระราชามีอำนาจสูงกว่าศาสนจักร (จักรพรรดิสันตะปาปานิยม (Caesaropapism)) พระราชาในยุโรปที่เป็นคริสต์ศาสนิกชนจะถือตนเองเป็นเพียงกษัตริย์ (King) ไม่เรียกตนเป็นจักรพรรดิ พระเจ้าเฮนรีที่ 8 แห่งอังกฤษ ที่มีปัญหาขัดแย้งกับสมเด็จพระสันตะปาปาเคลเมนต์ที่ 7 ไม่ยอมลงรอยกับโรมก็ได้เรียกตำแหน่งของพระองค์โดยใช้คำว่า “อิมพีเรียม” (imperium) และพระราชาแห่งรัสเซียก็เรียกตนเองว่าซาร์ ซึ่งหมายถึงจักรพรรดิ เพราะถือพระองค์ว่าอยู่เหนือคริสตจักรรัสเซียออร์ทอดอกซ์ แต่พระองค์จะอยู่ภายใต้พระเจ้าเท่านั้น
 เป็นประเพณียุโรป (คริสเตียน) ที่พระราชาสามารถสืบย้อนพระราชวงศ์ไปถึงสมัยจักรวรรดิโรมัน หรือที่ได้รับการยอมรับจากจักรพรรดิโรมัน (ไบแซนไทน์) ในการสืบทอดอำนาจ

การเลือกใช้ชื่อตำแหน่งโดยพระราชาได้กลายเป็นแนวคิดที่ต่างไปจากเดิมในภาษาอังกฤษ กล่าวคือความต่างที่ว่าพระราชาควรเป็นพระมหากษัตริย์หรือเป็นพระจักรพรรดิไม่ได้กำหนดไว้ตายตัวอีกต่อไป ต่างจากตำแหน่งพระราชาที่เป็น ฟาโรห์ เคาะลีฟะฮ์ สุลต่าน หรือข่าน ซึ่งยังมีการกำหนดแยกชัดเจนอยู่

จักรพรรดิในโลกตะวันตกและตะวันออก 
ในประวัติศาสตร์ที่ผ่านมามีการใช้ฐานันดรพระราชาในระดับ “จักรพรรดิ” ทั้งในโลกซีกตะวันตกซึ่งเริ่มจากยุคโรมันและต่อด้วยยุคคริสเตียน ทางซีกโลกตะวันออกมีประเพณีที่แตกต่างจากตะวันตก ซึ่งได้เกิดขึ้นโดยไม่มีความเกี่ยวข้องกัน ทั้งจีนและญี่ปุ่นอ้างความเป็นจักรพรรดิว่าสืบเชื้อสายมาจากสรวงสวรรค์ เจงกิสข่านถือว่าพระองค์ได้อำนาจจากธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ จักรพรรดิญี่ปุ่นสืบเชื้อสายมาจากพระอาทิตย์

รายพระนามของจักรพรรดิ

จักรพรรดิโดยการเป็นจักรวรรดิแบบทั่วไป

จักรวรรดิโบราณ 
 จักรวรรดิเปอร์เชีย (16 ปี ก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 213) ดูรายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย
 จักรวรรดิแห่งพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช (พ.ศ. 209 – พ.ศ. 262)
 จักรวรรดิโมริยะ (Mauryan Empire) (พ.ศ. 222 – พ.ศ. 358) ดู ราชวงศ์โมริยะ
 จักรวรรดิจีน (จักรวรรดิ พ.ศ. 322 – พ.ศ. 2454) ดู จักรพรรดิจีนและรายพระนามจักรพรรดิจีน
 จักรวรรดิโรมัน (พ.ศ. 516 – พ.ศ. 1019) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโรมัน

สมัยกลาง

ประเพณีตะวันตกและไบแซนไทน์ 
 จักรวรรดิไบแซนไทน์ (พ.ศ. 938 – พ.ศ. 1996) ดู รายพระนามจักรพรรดิไบแซนไทน์
 จักรวรรดิละติน (พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804)
 จักรวรรดิไนเซีย (Empire of Nicaea – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804) “จักรวรรดิไบแซนไทน์” ที่ตั้งรัฐบาลพลัดถิ่นหลังจากถูก “จักรวรรดิละติน” ยึดคอนสแตนติโนเปิล ในสงครามครูเสดครั้งที่ 4
 จักรวรรดิเทรบิซอนด์ (Empire of Trebizond -พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 2004) การแตกแยกออกจากจักรวรรดิไบแซนไทน์อีกอาณาจักรหนึ่ง
 ราชรัฐเอปิรุส (Despotate of Epirus – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1902) ปกครองโดยจักรพรรดิทีโอดอร์ ดูกาส พ.ศ. 1770 – พ.ศ. 1773
 จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (พ.ศ. 1343 และ พ.ศ. 1505 – พ.ศ. 2349) ดู จักรพรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์
 จักรวรรดิบัลแกเรีย (พ.ศ. 1456 – พ.ศ. 1965) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์บัลแกเรีย
 จักรวรรดิเซอร์เบีย (พ.ศ. 1888 – พ.ศ. 1914) ดู จักรพรรดิเซอร์เบีย

อื่น ๆ 
 เจ้าผู้ปกครองเวียดนามพระองค์แรกที่ใช้ฐานันดรจักรพรรดิ (หว่างเด๊) ได้แก่จักรพรรดิดิญ โบะ หลิญ ผู้สถาปนาราชวงศ์ดิญเมื่อ พ.ศ. 1509 ดู รายพระนามจักรพรรดิเวียดนาม
 ญี่ปุ่น (พระจักรพรรดิที่เรียกเป็นภาษาญี่ปุ่นในปัจจุบันว่า “เท็นโน” นับแต่ประมาณ พ.ศ. 1200 เป็นต้นมา) ดู จักรพรรดิญี่ปุ่นและรายพระนามจักรพรรดิญี่ปุ่น
 จักรวรรดิมองโกล (พ.ศ. 1749 – พ.ศ. 1911) ดู ข่านแห่งมองโกลและรายพระนามพระมหากษัตริย์มองโกเลีย
 จักรวรรดิออตโตมัน (พ.ศ. 1842 – พ.ศ. 2465) ดู รายพระนามสุลต่านแห่งออตโตมัน
 จักรวรรดิเอธิโอเปีย (จักรวรรดิ พ.ศ. 1813 – พ.ศ. 2518) ดู รายพระนามจักรพรรดิเอธิโอเปีย
 จักรวรรดิแอซเท็ก (พ.ศ. 1918 – พ.ศ. 2064) ดู เฮวยี ตลาโทอานิ (Hueyi Tlatoani)
 จักรวรรดิอินคา (พ.ศ. 1981 – พ.ศ. 2076) ดู รายพระนามซาปา อินคา (Sapa Inca)

สมัยใหม่ 

 จักรวรรดิเปอร์เชีย (อิหร่าน) (พ.ศ. 2044 – พ.ศ. 2522) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย
 จักรวรรดิโมกุล (พ.ศ. 2059 – พ.ศ. 2400) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโมกุล
 จักรวรรดิรัสเซีย (พ.ศ. 2264 – พ.ศ. 2460) ดู จักรพรรดิรัสเซีย
 จักรวรรดิดุรรานี (พ.ศ. 2290 – พ.ศ. 2366)
 ราชวงศ์ทาลเปอร์ (พ.ศ. 2326 – พ.ศ. 2386)
 จักรวรรดิซิกข์ (พ.ศ. 2342 – พ.ศ. 2392) ดู จักรพรรดิซิกข์
 จักรวรรดิฝรั่งเศส ดู จักรพรรดิฝรั่งเศส
 จักรวรรดิฝรั่งเศสที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2357 และ พ.ศ. 2358)
 จักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (พ.ศ. 2395 – พ.ศ. 2413)
 จักรวรรดิเฮติ ดู จักรพรรดิเฮติ
 จักรวรรดิเฮติที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2349)
 จักรวรรดิเฮติที่สอง (พ.ศ. 2392 – พ.ศ. 2402)
 จักรวรรดิออสเตรีย (ต่อมาจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี) (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิออสเตรีย
 จักรวรรดิเม็กซิโก ดู รายพระนามจักรพรรดิเม็กซิโก
 จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 1 (พ.ศ. 2364 – พ.ศ. 2366)
 จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 2 (พ.ศ. 2407 – พ.ศ. 2410)
 จักรวรรดิบราซิล (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2432) ดู จักรพรรดิบราซิล
 จักรวรรดิเยอรมัน (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิเยอรมัน
 จักรวรรดิอินเดีย (ภายใต้จักรวรรดิบริติช) (พ.ศ. 2419 – พ.ศ. 2491) ดู จักรพรรดิอินเดียและจักรพรรดิอังกฤษ
 จักรวรรดิเกาหลี (พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2453) ดู จักรพรรดิเกาหลี
 จักรวรรดิจีน (พ.ศ. 2458 – พ.ศ. 2459) ดู จักรพรรดิจีน
 จักรวรรดิแมนจูเรีย (ภายใต้จักรวรรดิญี่ปุ่น) (พ.ศ. 2475 – พ.ศ. 2488) ดู จักรพรรดิแมนจูเรีย

สมัยปัจจุบัน 
 จักรวรรดิแอฟริกากลาง (พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2522) ดู จักรพรรดิแอฟริกากลาง

รูปภาพ

จักรพรรดิยุโรป

จักรพรรดิอเมริกา

จักรพรรดิแอฟริกา

จักรพรรดิเอเชีย

อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม

ดูเพิ่ม 
 ไคเซอร์ (โรมันอันศักดิ์สิทธิ์, ออสเตรีย, เยอรมนี)
 ซาร์ (รัสเซีย, เซอร์เบีย, บัลแกเรีย)
 พระเจ้าจักรพรรดิ (จักรพรรดิตามคติพุทธศาสนา)
 พระราชาธิราช
 คากาน (มองโกเลีย)
 ปาดีซะฮ์
 ชาฮันชาห์ (อิหร่าน, โมกุล)

 
ฐานันดรศักดิ์ (อิมพีเรียล)