พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์
พลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ (24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 – 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495) อดีตรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหมและอดีตประธานองคมนตรี เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ประสูติแต่หม่อมขาบ ศุขสวัสดิ ณ อยุธยา

พระประวัติ
พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ พระนามเดิม หม่อมเจ้าอลงกฎ  เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ประสูติแต่หม่อมขาบ ศุขสวัสดิ ณ อยุธยา ณ วังท้ายวัดพระเชตุพน เมื่อวันอาทิตย์ แรม 6 ค่ำ เดือน 11 ปีมะโรง จุลศักราช 1242 ตรงกับวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 ต่อมาในปี พ.ศ. 2473 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา หม่อมเจ้าอลงกฎ ศุขสวัสดิ เป็น “พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า“ ตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ ครุฑนาม ทรงศักดินา 3000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า

ในปี พ.ศ. 2495 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ครุฑนาม ทรงศักดินา 11000 ตามอย่างธรรมเนียม พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าต่างกรมทั้งปวง และทรงตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ถือศักดินา 500 ปลัดกรมเป็นพันบริรักษ์ภูเบศร ถือศักดินา 300 สมุห์บัญชีเป็นพันวิเศษพลขันธ์ถือศักดินา 200

พลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ได้ทรงปฏิบัติหน้าที่ราชการสนองคุณมาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเสด็จออกไปจัดระเบียบกองทหารสำหรับประจำรักษาหัวเมืองในมณฑลภาคพายัพ ตามพระบรมราโชบายเพื่อรักษาความปลอดภัยแห่งพระราชอาณาเขต อันเป็นผลสืบเนื่องมาจากการก่อความไม่สงบของพวกเงี้ยวในภาคเหนือ จนได้ดำรงพระยศและพระตำแหน่งเป็นนายพลตรีผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นแม่ทัพกองที่ 2 และนายพลโทแม่ทัพกองทัพน้อยทหารบกที่ 2 ครั้นถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายกลับเข้ามาในพระนครเพื่อให้ทรงเป็น จเรทหารบก เสนาธิการทหารบก และรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม จนกระทั่งพ้นจากหน้าที่ราชการเมื่อคณะราษฎรได้เปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน ดำรงพระฐานะเป็น "นายทหารนอกราชการ" และ "นายทหารพ้นราชการ" อยู่นานถึงประมาณ 15 ปี จนกระทั่งปี พ.ศ. 2490 ในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร จึงทรงได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้กลับมารับพระราชทานสนองพระราชภาระงานฝ่ายพระมหากษัตริย์ให้ทรงดำรงตำแหน่งต่าง ๆ คือ อภิรัฐมนตรี คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ องคมนตรี และประธานองคมนตรี และทรงได้รับพระมหากรุณาธิคุณ โปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งประธานองคมนตรี ในวันที่ 13 มีนาคม ถึง 29 พฤศจิกายน พุทธศักราช 2494 ทรงดำรงตำแหน่งตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2492 แทน พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และทรงดำรงตำแหน่งประธานองคมนตรีจนถึงวันที่รัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวถูกยกเลิกโดยคณะรัฐประหาร (จอมพล ป. พิบูลสงคราม)

พลเอก พลเรือโท พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ประชวรด้วยพระโรคไข้ไทฟอยด์ โดยมีพระอาการหนักจนถึงสิ้นพระชนม์ ณ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า ในวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495 สิริพระชันษา 72 ปี 1 เดือน 26 วัน พระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2496 ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร

ตราประจำพระองค์

การศึกษา
พ.ศ. 2435 เข้ารับราชการเป็นนักเรียนนายร้อยชั้นเล็ก และสอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 1 ได้เป็นที่ 1
พ.ศ. 2437 สอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 2 ได้เป็นที่ 4
พ.ศ. 2438 สอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 3 ได้เป็นที่ 1
พ.ศ. 2441 สอบไล่เพื่อออกเป็นนายทหารชั้นสัญญาบัตร ได้เป็นที่ 1

หน้าที่ราชการ
 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442 นายร้อยตรีสำรองราชการกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
พ.ศ. 2443 นายทหารประจำกองร้อยที่ 3 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
พ.ศ. 2444 นายร้อยโททำการแทนนายร้อยเอกตำแหน่งผู้บังคับกองร้อยที่ 4 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2445 นายร้อยเอก
 16 ธันวาคม พ.ศ. 2445 ประจำกรมราชองครักษ์ ตำแหน่งราชองครักษ์ประจำการ
 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2447 ผู้บังคับกองพันพิเศษกรมทหารมณฑลนครราชสีมา
 3 กันยายน พ.ศ. 2447 ผู้บังคับการกรมทหารราบที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2448 นายพันตรี
 14 ธันวาคม พ.ศ. 2449 นายพันโท
พ.ศ. 2451 รองผู้บังคับการกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ 
 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 ผู้รั้งผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก
 5 กรกฎาคม พ.ศ. 2452 นายพันเอก
 มีนาคม พ.ศ. 2452 ผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก
 4 กรกฎาคม พ.ศ. 2453 นายพลตรี
 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2453 ผู้บัญชาการกองพลที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
 มิถุนายน พ.ศ. 2456 ผู้รั้งตำแหน่งแม่ทัพกองที่ 2 และ ผู้บัญชาการกองพลที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
 กรกฎาคม พ.ศ. 2456 ผู้บัญชาการกองพลที่ 7 และรั้งตำแหน่งแม่ทัพกองที่ 2
 มีนาคม พ.ศ. 2457 แม่ทัพกองที่ 2 และรั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกองพลที่ 7
 เมษายน พ.ศ. 2457 แม่ทัพกองที่ 2 เพียงตำแหน่งเดียว
 28 เมษายน พ.ศ. 2458 นายพลโท
 4 พฤศจิกายน 2459 – ราชองครักษ์พิเศษ
 1 เมษายน พ.ศ. 2471 รั้งตำแหน่งเสนาธิการทหารบก
พ.ศ. 2471 เสนาธิการทหารบก และที่ปรึกษาสำหรับเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดี
พ.ศ. 2474 ผู้รั้งตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงกลาโหม แล้วเป็นรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม
 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 ได้รับพระราชทานพระยศทางทหารเรือให้เป็นนายพลเรือโท
พ.ศ. 2475 ทรงถูกเวนคืนตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม เนื่องจากคณะราษฎรก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน เปลี่ยนพระฐานะเป็น “นายทหารนอกราชการ” สังกัดกระทรวงกลาโหม 
พ.ศ. 2490 อภิรัฐมนตรีสภาและผู้รักษาการในคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และนายทหารพิเศษประจำกองทัพบก
พ.ศ. 2492 องคมนตรี (18 มิถุนายน พ.ศ. 2492 - 13 มีนาคม พ.ศ. 2494)
พ.ศ. 2493 พลเอก
พ.ศ. 2494 ประธานองคมนตรี (13 มีนาคม - 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2494)
พ.ศ. 2495 องคมนตรี (8 เมษายน พ.ศ. 2495 - 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495)

พระยศ

พระยศทหาร 

นายร้อยตรี
นายร้อยโท
นายร้อยเอก
นายพันตรี
นายพันโท
นายพันเอก
นายพลตรี
นายพลโท
พลเรือโท
พลเอก

พระยศเสือป่า 
 – นายหมู่เอก
 – นายหมู่ใหญ่
 1 พฤษภาคม 2458 – นายกองตรี
 4 มีนาคม พ.ศ. 2461 - นายกองโท
 นายกองใหญ่

พระโอรส-ธิดา

เมื่อปี พ.ศ. 2443 นายร้อยตรี หม่อมเจ้าอลงกฎ เสกสมรสกับ หม่อมหลวงชุบ ศุขสวัสดิ ท.จ.ว. ธิดาของ พันตรี หลวงครรชิตสรกรรม (หม่อมราชวงศ์ดัด สนิทวงศ์) กับนางสาตร สกุลเดิม ประกอบศร มีพระโอรส-ธิดาทั้งสิ้น 10 คน ดังนี้

หม่อมราชวงศ์หญิงรัชนีพันธุ์ ศุขสวัสดิ (29 ตุลาคม พ.ศ. 2445 - 31 มกราคม พ.ศ. 2526)
หม่อมราชวงศ์หญิงจันทร์กระจ่าง กฤดากร (6 เมษายน พ.ศ. 2449 - 22 มกราคม พ.ศ. 2534) สมรสกับพลตรี หม่อมกฤดากรราชเสนา (หม่อมราชวงศ์เทียมพันธุ์ กฤดากร) มีบุตร-ธิดา 5 คน
หม่อมราชวงศ์หญิงสอางโสม โรจนบุรานนท์ (27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2451 - 6 ตุลาคม พ.ศ. 2540) สมรสกับปุ๋ย โรจนบุรานนท์ มีบุตร-ธิดา 4 คน
หม่อมราชวงศ์หญิงโฉมแข คมกฤส (9 พฤษภาคม พ.ศ. 2454 - 29 ตุลาคม พ.ศ. 2541) สมรสกับศาสตราจารย์เทียม คมกฤส มีบุตร-ธิดา 3 คน
หม่อมราชวงศ์หญิงนิลตระการ วงษ์ตา (23 ธันวาคม พ.ศ. 2455 - 23 เมษายน พ.ศ. 2539) สมรสกับสุวัฒน์ วงษ์ตา มีบุตร-ธิดา 2 คน
หม่อมราชวงศ์หญิงสังวาลพจน์ กฤดากร (7 มีนาคม พ.ศ. 2457) สมรสกับหม่อมราชวงศ์ทันพงศ์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์หญิงรจนากร เหล่าวานิช (8 พฤษภาคม พ.ศ. 2458 - 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2549) สมรสกับประกอบ เหล่าวานิช  มีบุตร-ธิดา 6 คน
หม่อมราชวงศ์หญิงสุภรณ์รัศมี ศุขสวัสดิ (14 ตุลาคม พ.ศ. 2459 - พ.ศ. 2546)
หม่อมราชวงศ์ชายปิโยรส ศุขสวัสดิ (21 กันยายน พ.ศ. 2464 - 28 เมษายน พ.ศ. 2549) สมรสกับสายสุรีวรรณ (สกุลเดิม สุวรรณานุช) มีบุตร 4 คน และสมรสกับฤดี (สกุลเดิม มุสิกสวัสดิ์)
พันเอก หม่อมราชวงศ์ชายพชรดนัย ศุขสวัสดิ ท.ม. ท.ช. ต.จ. (18 สิงหาคม พ.ศ. 2467 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2549) สมรสกับนิยมลักษณ์ (สกุลเดิม เกษะโกมล) มีบุตร-ธิดา 2 คน

พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ 

หม่อมเจ้าอลงกฎ (24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 – 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473)
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ (8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473 – 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2495)
พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ (5 พฤษภาคม พ.ศ. 2495 – 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
พลเอก  ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  : 
 พ.ศ. 2472 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 
 กองทัพเรือ. เรื่องเฉลิมพระยศเจ้านาย เล่มที่ 2 (ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม).  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์-กรุงเทพ, 2538.  (กองทัพเรือพิมพ์ถวาย สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา เนื่องในพระราชพิธีสถาปนาพระอิสริยศักดิ์และบำเพ็ญพระราชกุศลฉลองพระชนมายุ 6 รอบ วันที่ 6 พฤษภาคม พุทธศักราช 2538).
 ศิลปากร, กรม.  “เมืองพิษณุโลกและพระพุทธชินราช.” อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์.  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ประชาช่าง, 2496.  (นายพลตำรวจเอก เผ่า ศรียานนท์ พิมพ์ถวายสนองพระคุณ).
อลงกฎ, พลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า.  “กองทัพไทยของเรา.” อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาประเสริฐสงคราม (เทียบ คมกฤส).  พระนคร : โรงพิมพ์ท่าพระจันทร์, 2494. (หม่อมหลวงเครือวัลย์ ประเสริฐสงคราม พิมพ์แจก)

พระวรวงศ์เธอ
พระองค์เจ้าชาย
กรมหมื่น
ราชสกุลศุขสวัสดิ
องคมนตรี
ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของไทย
ทหารบกชาวไทย
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ร.
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
เสียชีวิตจากไข้รากสาดน้อย
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์