ไชยทัต
ไชยทัต เป็นวรรณคดีนิทานเรื่องหนึ่งในจำนวน ๑๔ เรื่องที่เป็นที่นิยมกันมากในสมัยอยุธยาตอนปลาย  โดยมากมักจะนำมาเล่นเป็นละครนอก, ละครหุ่นหลวง หรือแม้กระทั่งนำมาเป็นกลอนสวด เพื่อสวดอ่านตามวัดต่างๆ ของภาคกลางในสมัยก่อน รวมทั้งยังนำมาเป็นการแสดงในงานมหรสพสมโภชต่าง ๆ เช่น งานสมโภชพระพุทธบาท ดังมีหลักฐานปรากฏในวรรณคดีสมัยอยุธยา เรื่องปุณโณวาทคำฉันท์ของพระมหานาค วัดท่าทราย ที่ได้พรรณนาถึงการแสดงละครหุ่นหลวงไว้ดังนี้

 

ตอนที่นิยมนำมาเล่นกันมากในการแสดงละครนอกและละครหุ่นหลวงคือ ตอนไชยทัตต้องคุณ นอกจากนี้ เรื่องไชยทัตก็ยังได้รับความนิยมมาจนถึงสมัยกรุงธนบุรีและสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น

เนื้อเรื่อง 
พระไชยทัตเป็นโอรสของท้าวโกมลกับนางแก้วจิตราผู้ครองเมืองพรหมกุศนครเมื่อตอนเกิดมาก็มีศรวิเศษและม้าคู่บุญบารมีเกิดตามมาด้วย  ต่อมาไชยทัตก็ได้อภิเษกกับนางสุพรรณทลิกาซึ่งเป็นธิดากษัตริย์ที่ท้าวโกมลได้เลือกไว้ให้  วันหนึ่งไชยทัตพานางสุพรรณทลิกาขี่ม้าชมอุทยาน  พญายักษ์กระเวน ออกหาอาหารในป่า เห็นมนุษย์ก็คิดจับกินจึงแปลงเป็นกวางทองมาล่อให้ไชยทัตออกตาม จนพลัดกับเหล่าทหารเสนา  ยักษ์กุเวรกลับคืนร่างเดิมแล้วไล่จับกิน   พระไชยทัตหลบหนีเข้าไปซ่อนในโพรงไม้ด้วยความช่วยเหลือของรุกขเทวดา  ยักษ์กุเวรครั้นหาไม่พบจึงจับม้ากินแล้วกลับไป

กล่าวถึงพระดาบสเก็บกุมารีน้อยได้จากผลมะเดื่อใหญ่  จึงนำมาเลี้ยงดูจนโตแล้วตั้งชื่อว่า นางอุทุมพรนางอยู่คอยปรนบัติอุปัฏฐากพระฤๅษี  จนกระทั่งวันหนึ่งพญายักษ์คนธรรพ์ครองเมืองอินทปัทม์ ผ่านมาเห็นนางก็ชอบใจ  จงได้มาสู่ขอกับพระฤๅษีแต่ถูกปฏิเสธ  เนื่องจากพระฤๅษีได้ดูดวงชะตาแล้วนางอุทุมพรต้องเป็นชายาของกษัตริย์ไชยทัตเท่านั้น

จนกระทั่งพระไชยทัตรอนแรมมาในป่ามาถึงอาศรมพระฤๅษี ได้พบกับนางอุทุมพรแล้วได้นางเป็นชายาพระฤๅษีจึงทำพิธีวิวาห์ให้  ยักษ์คนธรรพ์ยังไม่ยอมล้มเลิกความตั้งใจ จึงแปลงเป็นพระไชยทัตเข้ามาสวมรอยหานาง  ขณะที่พระไชยทัตตัวจริงออกหาผลไม้ในป่า  พระฤๅษีเสกมนต์ขัดขวางไว้ได้ทัน พญายักษ์จึงบันดาลให้หมอกคลุมไปทั่วแล้วอุ้มนางเหาะหนีไป พระไชยทัตจึงแผลงศรวิเศษเป็นตาข่ายเพชรกั้นไว้ พญายักษ์สู้ไม่ได้จึงต้องเหาะหนีไป

พระไชยทัตได้ติดตามไปจนพบกระดูกม้าซึ่งถูกยักษ์กระเวนจับกิน  จึงเก็บมาให้พระดาบสชุบชีวิตให้ใหม่  และมีฤทธิ์มากกว่าเดิมเหาะเหินเดินอากาศได้  พระไชยทัตจึงอำลาพระฤๅษีแล้วพานางอุทุมพรกลับเมือง  พระฤๅษีได้มอบของวิเศษเป็นน้ำมันชุบชีวิตคนตายให้ฟื้นมอบติดตัวไป  ระหว่างแวะพักหลับนอนกลางทาง  ม้าวิเศษถูกพญายักษ์คนธรรพ์ลักไป  พระไชยทัตออกติดตามม้าจึงพลัดพรากจากนางอุทุมพร  ระหว่างทางนางยักษ์วาสันซึ่งเป็นมเหสีของยักษ์กระเวนออกมาเที่ยวป่าเห็นนางอุทุมพรกระเซอะกระเซิงจึงไม่คิดจับกิน  กลับจับนางไปเป็นสาวใช้ซึ่งขณะนั้นนางกำลังตั้งครรภ์อยู่

พระไชยทัตออกติดตามม้ากลับมาไม่พบนางอุทุมพรจึงออกติดตาม  พบยักษ์คนธรรพ์นอนสิ้นชีวิตอยู่ในป่าจึงใช้น้ำมันชุบขึ้นมา  พญายักษ์ซาบซึ้งบุญคุณจึงยอมถวายตัวเป็นทาสรับใช้แล้วเล่าความจริงให้ฟังว่า  ตนขี่ม้าเหาะข้ามเมืองของท้าวสนตรา ถูกยักษ์สนตราฆ่าตายแล้วแย่งเอาม้าไป  แล้วทั้งสองจึงพากันออกติดตามไปจนถึงเมืองของท้าวสนตรา

พญายักษ์คนธรรพ์ออกอุบายชักนำให้พระไชยทัตลอบเข้าหานางวรจันทร์ซึ่งเป็นธิดาของยักษ์สนตรา  จนได้นางเป็นชายา  ความล่วงรู้ไปถึงท้าวสนตราก็โกรธกริ้วยิ่งนัก  สั่งให้สุนธรน้องชายของนางวรจันทร์ไปตาม  ก็แพ้พระไชยทัตกลับมา  ท้าวสนตราจึงให้วาทีขุนยักษ์นำไพร่พลล้อมจับพระไชยทัตขังไว้ในกรงเหล็กรวมกับม้าของพระองค์  พญายักษ์คนธรรพ์ลอบเข้ามาฆ่าพลทหารยักษ์แล้วทำลายกรงเหล็กช่วยพระไชยทัตออกมาได้สำเร็จ  พระไชยทัตต่อสู้กับยักษ์สนตราจนสามารถแผลงศรไปฆ่ายักษ์สนตราได้สำเร็จ  แล้วจึงอภิเษกให้ยักษ์สุนธรซึ่งเป็นน้องชายของนางวรจันทร์ครองเมืองต่อไป พร้อมทั้งฝากนางวรจันทร์ไว้  ส่วนพระองค์พร้อมทั้งยักษ์คนธรรพ์และม้าก็ออกติดตามนางอุทุมพรต่อไป

ระหว่างทางก็พบกับยักษ์กระเวนนอนตายอยู่กลางป่า  จึงชุบชีวิตให้ฟื้นแล้วไต่ถามได้ความว่านางวาสันส่งนางอุทุมพรไปอยู่ที่สวนขวาพญาครุฑเอานางกลับไปยังวิมานฉิมพลี ฝ่ายพญาครุฑก็ไม่สามารถเข้าใกล้นางได้เพราะนางอธิษฐานขอให้เป็นกระเทย  ไชยทัตจึงได้ออกติดตามแล้วฆ่าพญาครุฑเสีย

จากนั้นทั้งหมดก็พากันกลับเมืองพรหมกุศ  ไชยทัตก็ฝากนางไว้กับพระมารดาและนางสุพรรณทลิกา  ส่วนตนจะกลับไปรับนางวรจันทร์กลับมา  นางสุพรรณทลิกามีจิตริษยานางอุทุมพร จึงกระทำทารุณนางต่าง ๆ นา ๆ  ใช้ให้ทำงานหนักแล้วส่งไปอยู่กับตายายที่สวนขวา  ครั้นทางอุทุมพรคลอดโอรส  ก็สั่งให้นางกำนัลจับไปใส่หีบทิ้งน้ำ  พร้อมทั้งกล่าวหาว่านางอุทุมพรคบชู้  พระฤๅษีซึ่งเป็นบิดาของนางอุทุมพรทราบด้วยญาณจึงมารับพระกุมารไปเลี้ยงตั้งชื่อให้ว่าไชยสุริวงศ์

พระไชยทัตเมื่อกลับมาถึงเมืองพร้อมกับนางวรจันทร์ และพระโอรสชื่อทรงภานุต แล้วพากันเข้าเฝ้าพระชนนี  นางแก้วจิตราเมินหมางกับนางอุทุมพร   นางอุทุมพรก็เข้าเฝ้าแล้วเล่าความจริงให้ฟังทั้งหมด  นางแก้วจิตราจึงให้ตามนางสุพรรณทลิกามาซักถาม  นางสุพรรณทลิกาไม่ยอมรับกลับเข้าตบตีนางอุทุมพร  พระไชยทัตกริ้วจึงให้ลงโทษนางสุพรรณทลิกา  นางสุพรรณคีรีซึ่งเป็นมารดาของนางสุพรรณทลิกาจึงให้หลวงชีสัทธามาทำเสน่ห์ถึง ๒ ครั้ง  พระไชยทัตต้องคุณจนคลุ้มคลั่ง  แต่นางแก้วจิตราเข้าแก้ได้  โดยให้วาทีขุนยักษ์เรียกรูปรอยที่หลวงชีสัทธาทำไว้มาทำลาย  นางสุพรรณทลิกาไม่เห็นพระไชยทัตมาหาจึงทำพิธีอีก  วาทีขุนยักษ์จึงเข้าแก้ไขโดยให้ยักษ์คนธรรพ์ไปห้ามรถพระอาทิตย์ไว้ไม่ให้ขึ้นสู่ขอบฟ้าก่อนพระไชยทัตฟื้น  เพราะพระไชยทัตคือองค์นารายณ์อวตารมา  และให้เก็บใบจักรนารายณ์มาเป็นยาแก้

เมื่อพระไชยทัตอาการเป็นปกติแล้ว  ยักษ์คนธรรพ์ก็รับอาสาไปจับหลวงชีสัทธา  พร้อมทั้งสมุนคือ เณรชัย และ เณรพร โดยมีการแปลงเป็นสัตว์ต่าง ๆ ไล่จับกันจนได้ตัว  นางสุพรรณทลิกาไม่ยอมรับในเรื่องทำเสน่ห์  กลับกล่าวหานางอุทุมพรโดยมีพยานปรักปรำ  นางอุทุมพรจึงขอพิสูจน์ความดีด้วยการลุยไฟเทวดาจึงพรมน้ำทิพย์รักษาไว้เพราะนางบริสุทธิ์  ส่วนนางสุพรรณทลิกาถูกไฟลวกจนปวดแสบปวดร้อน  เมื่อความจริงปรากฏ  ไชยทัตจึงให้ประหารชีวิตนางสุพรรณทลิกา  หลวงชีสัทธา เณร และตายายที่บังคับนางอุทุมพรทำงานหนัก  แต่นางอุทุมพรขอชีวิตไว้เนื่องจากนางสุพรรณทลิกาตั้งครรภ์จึงถูกลดโทษเพียงแค่เนรเทศออกจากเมืองไป  เนื้อความตามต้นฉบับตัวเขียนจบลงเพียงเท่านี้

วรรณคดีไทย
วรรณกรรมสมัยกรุงศรีอยุธยา