ภาษามณีปุระพิษณุปุระ
ภาษามณีปุระพิษณุปุระ () เป็นภาษาในกลุ่มอินโด-อารยัน พูดในบางส่วนของแคว้นอัสสัม, ตรีปุระ, มณีปุระในประเทศอินเดีย และบางส่วนของบังกลาเทศ และพม่าต่างจากภาษามณีปุระหรือภาษาไมไตที่เป็นตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่า

ประวัติและพัฒนาการ 
ภาษามณีปุระพิษณุปุระมีผู้พูดในบางส่วนของรัฐอัสสัม ตรีปุระและมณีปุระในอินเดีย เช่นเดียวกับในบังกลาเทศ พม่า และประเทศอื่น ๆ ภาษานี้ต่างจากภาษากลุ่มอินโด-อารยันอื่น ๆ เช่น ภาษาเบงกอล ภาษาโอริยา ภาษาอัสสัม โดยภาษานี้มีถิ่นกำเนิดและพัฒนาขึ้นในรัฐมณีปุระ โดยเกิดขึ้นครั้งแรกรอบ ๆ ทะเลสาบโลกตัก หลักฐานรุ่นแรก ๆ ที่กล่าวถึงภาษานี้เป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ในพุทธศตวรรษที่ 23 ชื่อ ขุมัล ปุรณะ เขียนโดยบัณฑิต นวเขนทรา ศรมะ หลักฐานอื่น ๆ แสดงให้เห็นว่าภาษานี้เกิดในรัฐมณีปุระก่อนพุทธศตวรรษที่ 24 G.A. Grierson เรียกภาษานี้ว่า ภาษามณีปุระพิษณุปุระ แต่บางคนเรียกเพียงภาษาพิษณุปุระ

ผู้พูดภาษานี้ส่วนใหญ่ย้ายออกจากรัฐมณีปุระเข้าสู่รัฐอัสสัม ตรีปุระ สิลเหติ และจาชัร ในช่วงระหว่างพุทธศตวรรษที่ 23 เนื่องจากความขัดแย้งภายในระหว่างเจ้าชายในมณีปุระและการรุกรานของพม่า เป็นการยากที่ผู้พูดภาษามณีปุระพิษณุปุระจะรักษาภาษาของตนไว้ ภายใต้อิทธิพลของภาษาไมไต
	
แม้ว่าใน พ.ศ. 2434 Grierson พบผู้พูดภาษานี้ 2-3 หมู่บ้านใกล้พิษณุปุระ แต่ภาษานี้เริ่มสูญสลายอย่างช้า ๆ ภายในมณีปุระซึ่งคนส่วนใหญ่พูดภาษาไมไต และเริ่มสูญหายในบังกลาเทศและจาชัรซึ่งคนส่วนใหญ่พูดภาษาเบงกอล ภาษานี้ยังเหลือผู้พูดอยู่ในชิริบัม (ส่วนย่อยในมณีปุระ) ตำบลจาชัรในอัสสัม และกลุ่มเล็ก ๆ ในบังกลาเทศและมณีปุระ

จุดเริ่มต้น 
ผู้พูดภาษานี้เรียกภาษาของตนว่า อิมัรทาร์ หมายถึงภาษาของแม่ เขาเรียกตนเองว่าชาวมณีปุระ และใช้คำว่า "ชาวพิษณุปุระ" หรือ "พิษณุปริยา" เพื่อแยกตนเองออกจากกลุ่มอื่น ๆ ในมณีปุระ คำว่า "พิษณุปริยา" อาจมาจากคำว่าพิษณุปุระ โดยเติมปัจจัย –อิยา เพื่อให้หมายความว่าประชาชนของพิษณุปุระ ชาวพิษณุปุระดั้งเดิมเชื่อว่าพวกเขาเข้าสู่มณีปุระโดยอพยพมาจากทวารกะและหัสตินาปุระ หลังจากเกิดสงครามมหาภารตะ มีการกล่าวกันว่าการอพยพครั้งนี้นำโดยพภรุวาหนะ บุตรของอรชุนกับจิตรางคทา นักวิชาการและนักประวัติศาสตร์บางคนสนับสนุนทฤษฎีนี้ จากการสังเกตลักษณะของภาษา ภาษานี้ได้รับอิทธิพลจากภาษาสันสกฤตและภาษามหาราษฏรี เช่นเดียวกับภาษาปรากฤต เช่น ภาษาเสาราเสนี ภาษาเสาราเสนีนี้เป็นภาษาของทหารและประชาชนในทุ่งกุรุเกษตร มัธยเทศ อินทรปรัศถ์และหัสตินาปุระ อย่างไรก็ตาม K.P. Sinha ไม่เห็นด้วยกับทฤษฎีนี้และเห็นว่าภาษามณีปุระพิษณุปุระมาจากภาษามคธี
	
ภาษามณีปุระพิษณุปุระไม่ใช่ตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่า แต่ใกล้เคียงกับภาษากลุ่มอินโด-อารยัน โดยได้รับอิทธิพลจากภาษาไมไตทั้งทางด้านไวยากรณ์และการออกเสียง ในแต่ละช่วงของพัฒนาการ ภาษาเสาราเสนี ภาษามคธี ภาษามหาราษฏรีและตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่าเข้ามามีอิทธิพลมาก ภาษานี้อาจจะพัฒนามาจากภาษาสันสกฤต ภาษาเสาราเสนี และภาษามหาราษฏรีเช่นเดียวกับภาษาฮินดี ภาษาอัสสัม ภาษาเบงกอล และภาษาโอริยา อิทธิพลจากภาษาเสาราเสนีและภาษามหาราษฏรีเห็นได้จากคำสรรพนาม การเชื่อมต่อ และการลงท้ายการก และมีลักษณะบางอย่างจากภาษามคธีปนอยู่ด้วย ภาษานี้คำศัพท์จากภาษาไมไตที่ออกเสียงแบบเก่าในช่วงพ.ศ. 2000 – 2200 ซึ่งอาจเป็นเพราะผู้พูดส่วนใหญ่อพยพออกจากมณีปุระในพุทธศตวรรษที่ 24

สำเนียง 
ภาษานี้มีสองสำเนียงคือ ราชัร คัง (หมู่บ้านพระราชา) และมาไท คัง (หมู่บ้านราชินี) ในทาสัทศาสตร์ สำเนียงราชัร คัง เกี่ยวข้องกับภาษาอัสสัมและไมไต ส่วนสำเนียงมาไท คัง เกี่ยวข้องกับภาษาเบงกอล แต่ในทางคำศัพท์ สำเนียงมาไท คัง ได้รับอิทธิพลจากภาษาไมไตมาก ส่วนราชัร คัง ใกล้เคียงกับภาษาอัสสัมและภาษาเบงกอลมากกว่า นอกจากนี้แล้ว ทั้งสองสำเนียงไม่ต่างกัน

ระบบการเขียน 
ชาวพิษณุปุระดั้งเดิมกล่าวว่าพวกเขามีระบบการเขียนเป็นของตนเองคืออักษรเทวนาครีที่เคยใช้เขียนภาษาพิศนุปริยะมาก่อนหน้านี้ ในยุคการศึกษาสมัยใหม่ภายใต้การปกครองของอังกฤษโดยผ่านทางภาษาเบงกอล ผู้พูดภาษานี้เริ่มเปลี่ยนมาใช้อักษรเบงกอล

 สัญลักษณ์สระ: 
 เครื่องหมายเสริมสัทอักษรอื่น ๆ: 
 สระเดี่ยว: 
 พยัญชนะ: 
 ตัวเลข:

สระ
 অ - ô - [ɔ]
 আ া - ā - [a]
 ই ি - i - [i]
 ঈ ী - ī - [i]
 উ ু - u - [u]
 ঊ ূ - ū - [u]
 ঋ ৃ - ri - [ɹi]
 এ ে - e - [e/ɛ]
 ঐ ৈ - oi - [oi]
 ও ো - o - [ʊ]
 ঔ ৌ - ou - [ou/ɔu]
 ং - an - [ŋ]
 ঁ - ã - [̃-]
 ঃ - ah - [h]

พยัญชนะ
 ক - kô - [kɔ]
 খ - khô - [kʰɔ]
 গ - gô - [gɔ]
 ঘ - ghô - [gʱɔ/g'o]
 ঙ - ṅô - [ŋɔ]
 চ - sô - [sɔ]
 ছ - shô - [ʃɔ]
 জ - jô - [d͡ʒɔ]
 ঝ - zô - [z'ɔ]
 ঞ - nyô - [ɲɔ]
 ট - ṭô - [ʈɔ]
 ঠ - ṭhô - [tʰɔ/ʈɔ]
 ড - ḍô - [ðɔ]
 ঢ - ḍhô - [d'ɔ]
 ণ - ṇô - [nɔ]
 ত - tô - [tɔ]
 থ - thô - [tʰɔ]
 দ - dô - [dɔ]
 ধ - dhô - [d'ɔ]
 ন - nô - [nɔ]
 প - pô - [pɔ]
 ফ - phô - [ɸɔ]
 ব - bô - [bɔ]
 ভ - bhô - [b'ɔ]
 ম - mô - [mɔ]
 য - jô - [d͡ʒɔ]
 র - rô - [ɹɔ]
 ৱ - wô - [ɰɔ]
 ল - lô - [lɔ]
 শ - śô - [ʃɔ]
 ষ - șô - [ʃɔ]
 স - sô - [ʃɔ]
 হ - hô - [hɔ/ħɔ]
 ক্ষ - kșô - [xɔ]
 ড় - ŗô - [ɹɔ]
 ঢ় - ŗhô - [ɹɔ]
 য় - yô - [jɔ]
 ৎ - t ครึ่ง - [t̪]

ผู้พูด

สถิติ 
295,000 คนในรัฐอัสสัม
121,000 คนที่รัฐตริปุระ, รัฐเมฆาลัย, รัฐอรุณาจัลประเทศ, รัฐนาคาแลนด์ และรัฐมิโซรัม
1,457 คนที่มณีปุระ (Imphal, Bishnupur, Ningthoukhong)
5,000 คนที่มณีปุระ (เขตย่อยJiribam)
5,000 คนที่นิวเดลี, รัฐเบงกอลตะวันตก, รัฐมหาราษฏระ, รัฐฌารขัณฑ์, รัฐสิกขิม และรัฐอินเดียอื่น ๆ
40,000 คนในประเทศบังกลาเทศ

อ้างอิง

อ่านเพิ่ม
 Vasatatvar Ruprekha/ Dr. K. P. Sinha, Silchar, 1977
 Manipuri jaatisotta bitorko: ekti niropekkho paath /Ashim Kumar Singha, Sylhet, 2001
 G. K. Ghose / Tribals and Their Culture in Manipur and Nagaland, 1982
 Raj Mohan Nath / The Background of Assamese Culture, 2nd edn, 1978
 Sir G. A. Grierson / Linguistic Survey of India, Vol-5, 1903
 Dr. K. P. Sinha / An Etymological Dictionary of Bishnupriya Manipuri, 1982
 Dr. M. Kirti Singh / Religious developments in Manipur in the 18th and 19th centuuy, Imphal, 1980
 Singha, Jagat Mohan & Singha, Birendra / The Bishnupriya Manipuris & Their Language, silchar, 1976

แหล่งข้อมูลอื่น

 Bishnupriya Manipuri: A brief introduction
  Details on Bishnupriya Manipuri Language
 The Manipuri Blog
  Archive of Bishnupriya Manipuri Literature
  Bishnupriya Manipuri forum 
  Bishnupriya Manipuri society 
 A Weblog on Bishnupriya Manipuri people and culture
 BishnupriyaManipuri Online Blog

มณีปุระพิษณุปุระ 
มณีปุระพิษณุปุระ