พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์
มหาอำมาตย์เอก มหาเสวกเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ (7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 – 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468) อดีตสมุหมนตรี องคมนตรี เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 17 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดากลิ่น พระสนมเอก

พระประวัติ 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร ประสูติเมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 โดยประสูติแต่เจ้าจอมมารดากลิ่น พระสนมเอก ธิดาพระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) บุตรของเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ คชเสนี) ทรงว่าราชการกรมพระนครบาล ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในขณะนั้นเรียกชื่อว่า "คอมมิตตี กรมพระนครบาล"  ทรงเป็นผู้ปรับปรุงและจัดระเบียบกิจการตำรวจกรมกองตระเวน ตามแบบอย่างของสิงคโปร์ หลังจากได้โดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประพาสสิงคโปร์ เมื่อ ร.ศ. 109 (พ.ศ. 2433) ต่อมาได้พัฒนามาเป็นกิจการตำรวจไทย ในปี พ.ศ. 2417 และทรงเป็นเสนาบดีกรมพระนครบาล เมื่อปี พ.ศ. 2429

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ตั้งองคมนตรีสภา (เดิมคือ ปรีวีเคาน์ซิล) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (พระอิสริยยศในขณะนั้น) เป็นองคมนตรีในครั้งนั้นด้วย และทรงเป็นองคมนตรีในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตลอดพระชนมายุ และยังทรงเป็นรัฐมนตรีสภา เมื่อปี พ.ศ. 2437

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศวรฤทธิ์ เมื่อ พ.ศ. 2418 ต่อมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ เมื่อ พ.ศ. 2442 ทรงรับราชการเป็นสมุหมนตรี เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเสนาบดีที่ปรึกษา เป็นต้น 

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ เมื่อ พ.ศ. 2454 มีพระนามเต็มว่า

"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มหิศวรราชรวิวงศ์ สิทธิประสงค์กฤดาธิการ สุทธสันดานสีตลหฤทัย มไหศวริยราชนิติธาดา สุปรีชาสรรพกิจโกศล วิมลสุจริตจริยานุวัตร พุทธาทิรัตนสรณารักษ์ อุดมศักดิ์บพิตร"

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ประทับที่วังถนนพระอาทิตย์ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างตำหนักพระราชทานบนที่ดินมรดกของพระองค์  ต่อมาเมื่อทรงเจริญพระชันษาครบ 5 รอบใน พ.ศ. 2460 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานพระราชทรัพย์สำหรับทรงสร้างตำหนักหลังใหม่ ชื่อ "วังมะลิวัลย์" ส่วนเจ้าจอมมารดากลิ่นยังคงพำนักอยู่ที่ตำหนักเดิม

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ประทับที่วังมะลิวัลย์จนสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468 พระชันษาได้ 70 ปี ใกล้เคียงกับที่เจ้าจอมมารดากลิ่นถึงแก่อนิจกรรมเมื่อปี พ.ศ. 2468 และได้ประดิษฐานพระโกศพระศพ และโกศศพไว้เคียงกันที่ท้องพระโรงของวังมะลิวัลย์ มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร

พระโอรสและพระธิดา 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลกฤดากร มีหม่อม 3 ท่าน ได้แก่ 
 หม่อมสุภาพ (สกุลเดิม: สังขทัย)
 หม่อมแช่ม
 หม่อมเจิม 
โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 20 พระองค์/องค์ เป็นชาย 14 พระองค์/องค์ และหญิง 5 องค์

พระนัดดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มีพระนัดดารวม 37 องค์/คน ดังนี้
 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร มีพระโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์บุญระบือ กฤดากร 
หม่อมราชวงศ์บรรลือศักดิ์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์สมัครสมาน กฤดากร ทั้ง 3 นี้ในหม่อมปรุง
หม่อมราชวงศ์เจริญศักดิ์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์หญิงถนอมศักดิ์ กฤดากร ทั้ง 2 นี้ในหม่อมเชื่อม

พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช มีพระโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิง (ไม่มีนาม) กฤดากร ในหม่อมทิพวัน
หม่อมราชวงศ์จิรเดช กฤดากร ในหม่อมศรีนวล
หม่อมราชวงศ์หญิงภรณี รอสส์ 
หม่อมราชวงศ์หญิงอัจฉริยา คงสิริ 
หม่อมราชวงศ์หญิงวิภาสิริ วุฒินันท์ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมเจ้าหญิงผจงรจิตร์

หม่อมเจ้าเสรฐศิริ กฤดากร มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
หม่อมกฤดากรราชเสนา (หม่อมราชวงศ์เทียมพันธ์ กฤดากร) 
หม่อมราชวงศ์ทันพงศ์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์ทรงพัฒน์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์ทัดเผ่า กฤดากร
หม่อมราชวงศ์เถาพงศ์ กฤดากร 
หม่อมราชวงศ์หญิงวงศ์สิริ ลาภเกษร ทั้ง 6 นี้ในหม่อมสนิท
หม่อมราชวงศ์อ๊อด กฤดากร ในหม่อมผอบ
หม่อมราชวงศ์หญิงประภาสิริ กฤดากร ในหม่อมเจ้าหญิงสุรีย์ประภา

หม่อมเจ้าสิทธิพร กฤดากร มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์อำนวยพร กฤดากร ในหม่อมละมุน
หม่อมราชวงศ์อนุพร กฤดากร
หม่อมราชวงศ์หญิงเพ็ญศรี ประดิษฐพงศ์ ทั้ง 2 นี้ในหม่อมศรีพรหมา

หม่อมเจ้าอมรทัต กฤดากร มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงไพเราะ อาภากร 
หม่อมราชวงศ์หญิงเพลินจิตร์ บุรณศิริ 
หม่อมราชวงศ์พงศ์อมร กฤดากร ทั้ง 3 นี้ในหม่อมพร้อยสุพิณ
หม่อมราชวงศ์หญิงสุทัศนีย์ กฤดากร ในหม่อมอู๊ด

หม่อมเจ้าหญิงวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์ มีธิดา 1 องค์ ได้แก่
พรรณเพ็ญแข กฤดากร (ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)

หม่อมเจ้าอิทธิเทพสรรค์ กฤดากร มีโอรส 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์ฤทธิ์สุรีย์ กฤดากร

หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร มีโอรส 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์สาทิส กฤดากร

หม่อมเจ้าเสริมสวาสดิ์ กฤดากร มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์พูนสวาท กฤดากร
หม่อมราชวงศ์ยงสวาสดิ์ กฤดากร
หม่อมราชวงศ์ทวีสวาท กฤดากร
หม่อมราชวงศ์สุทธิสวาท กฤดากร
หม่อมราชวงศ์หญิงสายสวาท กฤดากร

หม่อมเจ้าหญิงผจงรจิตร์ กฤดากร มีธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงภรณี รอสส์ 
หม่อมราชวงศ์หญิงอัจฉริยา คงสิริ 
หม่อมราชวงศ์หญิงวิภาสิริ วุฒินันท์ 

หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์สมชนก กฤดากร ในหม่อมเจ้าหญิงฤดีวรวรรณ
ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ 
หม่อมราชวงศ์กฤษต กฤดากร ทั้ง 2 นี้ในหม่อมหลวงหญิงต่อ

หม่อมเจ้าดิลกฤทธิ์ กฤดากร มีธิดา 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงอมรรัตน์ กฤดากร

พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ 

 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2418)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศรวรฤทธิ์ (พ.ศ. 2418 - 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 - ปัจจุบัน)

พระยศ

พระยศพลเรือน 
 มหาอำมาตย์เอก
 มหาเสวกเอก

พระยศทหาร 
 นายพันโท

พระยศเสือป่า 
 นายหมู่ใหญ่
 นายกองตรี

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2435 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฏอิตาลี ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2438 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1
  เบราน์ชไวค์ : 
 พ.ศ. 2452 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 1 (พิเศษ)

พงศาวลี

อ้างอิง 

 Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 
 บทความสารคดี

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชาย
กรมพระ
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
เอกอัครราชทูตไทยประจำสหราชอาณาจักร
เอกอัครราชทูตไทยประจำสหรัฐอเมริกา
องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
 
สกุลคชเสนี
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ.ว.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(พ)
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
สมาชิกกองเสือป่า
สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัยชั้นที่ 1
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์