Kalimah (basa Sunda)


Wangun Kalimah

Kalimah Salancar
Kalimah salancar diwangun ku hiji jejer (J) jeung hiji caritaan (C).

 Upama kalimah salancar diwuwuhan ku katerangan, hiji atawa leuwih (K+), ieu kaasup kana Kalimah Salancar Jembar. 
 Upama jejer atawa caritaan wungkul, atawa diwuwuhan ku obyék, hiji atawa leuwih (O+), ieu kaasup kana Kalimah Salancar Basajan.

Dina kalimah salancar jembar, rupa-rupa katerangan anu bisa diwuwuhkeun bisa dipasing jadi sababaraha rupa, nyaéta
katerangan waktu, maké kecap-kecap panuduh waktu saperti kamari, ayeuna, isuk, wanci, jam, jsb.
katerangan tempat:
maké kecap-kecap pangantét: ti, di, ka, nepi ka, dina.
maké kecap-kecap rundayan rarangkén tukang -eun: hareupeun, wétaneun, katuhueun, jsb.
katerangan tujuan, maké kecap-kecap pangantét: pikeun, demi, enggoning.
katerangan alat, maké kecap-kecap pangantét anu hartina maké: ku, kana.
katerangan sabab, maké kecap-kecap pangantét: sabab, lantaran
katerangan babandingan, maké kecap-kecap pangantét: jiga, kawas, saperti, cara
katerangan panyarta, maké kecap-kecap jeung, babarengan jeung, dituturkeun ku barang anu boga nyawa atawa dianggap boga nyawa.

Kalimah Ngantét

Kalimah ngantét (id:kalimat majemuk) diwangun ku dua kalimah atawa leuwih anu dikantétkeun atawa diréndonkeun. Dumasar kana susunanana, aya dua rupa kalimah ngantét:
 Kalimah ngantét satata, nyaéta upama kalimah-kalimah panyusunna satata atawa sadarajat.
 Kalimah ngantét séler-suméler, nyaéta upama aya kalimah luluguna jeung aya kalimah sélérna.

Fungsi Kalimah

Kalimah Wawaran
Dina conto-conto kalimah salancar jeung kalimah ngantét saacanna, kabéhanana mangrupa kalimah wawaran, nyaéta kalimah anu ngawawarkeun atawa ngabejaan ka batur ngeunaan hiji kajadian atawa kalakuan. sedengkeun ari kalimah wawaran dina basa sunda teh dibagi jadi dua rupa, nyaeta wawaran basajan jeung wawaran jembar.

Kalimah Pananya
Kalimah pananya nyaéta kalimah anu mibanda fungsi pikeun nanyakeun hiji hal, bisa mangrupa jalma, kajadian, kalakuan, sabab, jsb.

Pikeun ngawangun kalimah pananya, aya sababaraha cara:

pananya jalma:
saha mamah na aji?
saha nuteu milu upacara poe senen kamari?

Kalimah Paréntah
Kalimah paréntah nyaéta kalimah anu eusina mah nitah ka nu lian sangkan migawe pagawéan. Kalimah parentah sok ditungtungan ku tanda panyeluk (!)

Kalimah parentah bisa dipasing-pasing jadi sababaraha bagian, saluyu jeung eusi atawa maksud nu dikandungna:

A. Kalimah Panitah 
Contona:
 Tutupkeun pantona, Mang!
 Pareuman televisi teh!
 Cangcang domba teh!

B. Kalimah Pangajak 
Contona:
 Jun, maen bal, yu!
 Meuli tahu, yu ah!
 Hayu urang diajar ngadongeng!

C. Kalimah Pangharepan 
 Mugi anjeun enggal damang.
 Muga-muga urang jadi juara kahiji.
 Mugi-mugi sadaya siswa VIII tiasa naek kelas.

D. Kalimah Panyaram 
 Ulah diuk di jalaneun, atuh!
 Ulah kitu, atuh!
 Teu kenging hitut di kelas, bau!

E. Kalimah Pangjurung 
 Jung geura salin ari rek milu ka Bogor teh.
 Sok geura diajar ti ayeuna!
 Bakal dipasihan geura upami nyuhunkeun mah.

F. Kalimah Panggeuri 
 Anu sabar we, lamun bapa anjeun keur teu damang.
 Sing tabah, nya, urang mah jalma teu boga.
 Sabar, nya, lamun nyanghareupan masalah teh.

Wanda Kalimah

Kalimah Aktip jeung Pasip
1. Kalimah aktif nyaéta kalimah anu jejerna migawé hiji pagawéan.
Contona: Titi meuli daging.
2. Kalimah pasif nyaéta kalimah anu jejerna kakeunaan hiji pagawéan.
Contona: Daging dibeuli ku Titi.

Kalimah Resiprokatif/Babalesan 
Kalimah resiprokatif nyaéta kalimah anu subyekna migawe pagawéan kalawan pabales-bales.
titénan contona:
 Dion jeung Doni mah silih toel.
 Ulah silih ciwit baé bisi ceurik.
 Saha éta nu keur patarik-tarik lumpat di lapang?

Kalimah-kalimah di handap téh nuduhkeun pagawéan anu pabales-bales. Rarangken anu digunakeun dina caritaan kalimah nyaéta silih- jeung pa- + dwilingga

Kalimah Langsung jeung Teu Langsung 
 Kalimah langsung nyaéta kalimah nu dikedalkeun langsung ku panyaturna. Kalimah langsung sok ditulis (dihapit) maké tanda kekenteng ("...")
Conto: Ceuk Icih, " Jang, pangmeserkeun patlot ka warung!"
 Kalimah teu langsung nyaéta kalimah anu heunteu dicaritakeun langsung ku panyaturna, sipatna naratip (nyaritakeun)
Conto:Icih nitah ka si Jajang yén manéhna hayang dipangmeserkeun patlot ka warung.

Kalimah Transitip jeung Intransitip

Kalimah Transitip nyaéta kalimah anu caritaanna merlukeun Udagan (Objek)
Conto : Nuni/S nuju maca/P buku/O

Kalimah Intransitip nyaéta kalimah anu caritaanna teu merlukeun ayana Udagan (Objek)
Conto : Itoh/S nuju maca/P

Kalimah Sampurna jeung Teu sampurna

Warna Kalimah

Kalimah Barang
Kalimah barang nyaéta kalimah anu caritaanana mangrupa kecap barang.
Conto:
 Si Udin téh jadi panumbu catur dina acara paturay tineung.
 Singhoréng bapana téh dokter.
 Témbokna beton kabéh.

Kalimah Pagawéan
Kalimah pagawéan nyaéta kalimah anu caritaanana mangrupa kecap pagawéan.
Contona :
 Budak keur dahar.
 Nina ceurik.
 Barudak sakola keur dialajar.

Kalimah Sipat
Kalimah sipat nyaéta kalimah anu caritaanana mangrupa kecap sipat atawa kaayaan.
Contona:
 Buluna bodas.
 Budak téh bageur.
 Dudu gering.

Kalimah Bilangan
Kalimah bilangan nyaéta kalimah anu caritaanana mangrupa kecap bilangan. 
Contona:
 Paingan anakna loba.
 Daharna téh ngan ukur sapiring leutik.
 Jerona kurang leuwih 1000 méter.

Kalimah Pangantét
Kalimah Pangantet nyaéta kalimah anu caritaanana ngandung kecap pangantet.

Conto kecap pangantet: 
        
•  Ti ( dari ) 
        
•  Pikeun ( untuk ) 
        
•  Siga ( seperti )

-Jaketna *tina* kulit =

-Baju seragam téh aya *dina* lomari =

-mahmud *siga* bapana =

Basa Sunda
Tata Basa Sunda